Nhiều phụ huynh bắt đầu lo lắng khi nhận thấy con có những hành vi khác biệt so với bạn bè cùng trang lứa. Có trẻ thường xuyên lặp đi lặp lại một hành động, có trẻ không thích giao tiếp, không nhìn vào mắt người khác hoặc phản ứng mạnh với những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày.
Một trong những câu hỏi được tìm kiếm nhiều nhất hiện nay là: “Trẻ tự kỷ thường có hành vi nào?”
Thực tế, không phải mọi hành vi khác biệt đều là dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD). Tuy nhiên, việc hiểu đúng các đặc điểm hành vi thường gặp sẽ giúp cha mẹ nhận biết sớm những khó khăn của trẻ và có hướng hỗ trợ phù hợp.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu:
- Trẻ tự kỷ thường có những hành vi nào?
- Vì sao các hành vi này xuất hiện?
- Dấu hiệu theo từng độ tuổi.
- Các phương pháp can thiệp đã được nghiên cứu và áp dụng trên thế giới.
- Những việc cha mẹ có thể thực hiện ngay tại nhà.
Trẻ Tự Kỷ Là Gì? Hiểu Đúng Bản Chất Các Hành Vi Của Trẻ
Rối loạn phổ tự kỷ là gì?
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến:
- Giao tiếp
- Tương tác xã hội
- Hành vi
- Khả năng thích nghi với môi trường
Theo các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện nay, trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn ở hai nhóm chính:
1. Giao tiếp và tương tác xã hội
Ví dụ:
- Ít gọi tên người khác.
- Không chủ động chơi cùng bạn.
- Khó hiểu cảm xúc của người khác.
- Không biết duy trì cuộc trò chuyện.
2. Hành vi và sở thích mang tính lặp lại
Ví dụ:
- Xếp đồ vật theo hàng.
- Quay vòng đồ chơi liên tục.
- Lặp lại câu nói.
- Khó chấp nhận thay đổi.
Không phải mọi trẻ tự kỷ đều giống nhau
Đây là điều rất quan trọng.
Một số trẻ:
- Có thể nói tốt.
- Học tập bình thường.
- Chỉ gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội.
Trong khi đó, một số trẻ khác:
- Chậm nói.
- Chậm phát triển nhận thức.
- Cần hỗ trợ nhiều trong sinh hoạt hàng ngày.
Vì vậy, các hành vi của trẻ tự kỷ có thể rất đa dạng.
Vì Sao Trẻ Tự Kỷ Xuất Hiện Những Hành Vi Khác Biệt?
Sự khác biệt trong phát triển não bộ
Các nghiên cứu thần kinh học cho thấy trẻ tự kỷ có sự khác biệt trong cách não bộ xử lý:
- Thông tin xã hội.
- Ngôn ngữ.
- Âm thanh.
- Hình ảnh.
- Cảm giác từ môi trường.
Điều này khiến trẻ phản ứng khác với người bình thường.
Khó khăn trong xử lý giác quan
Nhiều trẻ tự kỷ gặp vấn đề về giác quan.
Ví dụ:
Quá nhạy cảm
Trẻ có thể:
- Bịt tai khi nghe tiếng máy hút bụi.
- Khóc khi có tiếng động lớn.
- Không chịu mặc một số loại quần áo.
Kém nhạy cảm
Trẻ có thể:
- Không phản ứng khi bị gọi tên.
- Không cảm thấy đau như những trẻ khác.
Khó khăn trong giao tiếp
Khi không thể diễn đạt nhu cầu bằng lời nói, trẻ thường sử dụng hành vi để thay thế.
Ví dụ:
- La hét.
- Khóc kéo dài.
- Ném đồ vật.
- Tự làm đau bản thân.
Đây thường là cách trẻ truyền tải thông điệp chứ không đơn thuần là hành vi “hư”.
Nghiên cứu khoa học nói gì?
Các nghiên cứu từ CDC, NIH và AAP cho thấy hành vi lặp lại và khó khăn trong giao tiếp xã hội là hai nhóm đặc điểm cốt lõi của rối loạn phổ tự kỷ.
Tuy nhiên, mức độ biểu hiện ở mỗi trẻ có thể rất khác nhau.
Trẻ Tự Kỷ Thường Có Hành Vi Nào?
Đây là phần được nhiều phụ huynh quan tâm nhất.
1. Ít giao tiếp bằng mắt
Trẻ có thể:
- Không nhìn khi được gọi.
- Tránh ánh mắt người đối diện.
- Nhìn rất ngắn rồi quay đi.
Ví dụ:
Mẹ gọi tên nhưng trẻ vẫn tiếp tục chơi đồ chơi như không nghe thấy.
2. Không thích chơi tương tác
Trẻ thường:
- Chơi một mình.
- Không biết cách chơi luân phiên.
- Không chia sẻ đồ chơi.
Ví dụ:
Trong lớp học, trẻ ngồi riêng và chỉ tập trung vào một món đồ chơi yêu thích.
3. Lặp lại hành động nhiều lần
Các hành vi phổ biến:
- Vẫy tay.
- Nhún nhảy.
- Đi kiễng chân.
- Quay vòng.
- Xoay đồ vật.
Những hành vi này thường được gọi là hành vi định hình.
4. Lặp lại lời nói
Trẻ có thể:
- Nhại lại câu hỏi.
- Lặp lại quảng cáo trên tivi.
- Nói đi nói lại một cụm từ.
Ví dụ:
Người lớn hỏi:
- “Con muốn uống nước không?”
Trẻ đáp:
- “Con muốn uống nước không?”
Thay vì trả lời “có” hoặc “không”.
5. Quá gắn bó với thói quen
Trẻ có thể:
- Đi một con đường cố định.
- Ăn đúng một loại thức ăn.
- Ngồi đúng vị trí quen thuộc.
Khi thay đổi:
- Khóc.
- Cáu giận.
- Chống đối mạnh.
6. Quan tâm đặc biệt đến một chủ đề
Ví dụ:
- Chỉ thích xe hơi.
- Chỉ thích bản đồ.
- Chỉ thích số.
- Chỉ thích chữ cái.
Trẻ có thể dành rất nhiều thời gian cho sở thích đó.
7. Phản ứng bất thường với âm thanh và ánh sáng
Một số trẻ:
- Bịt tai.
- Trốn khỏi nơi đông người.
- Hoảng sợ trước âm thanh lớn.
Ngược lại, có trẻ:
- Thích nhìn đèn quay.
- Thích nghe đi nghe lại một âm thanh.
8. Cơn ăn vạ hoặc bùng nổ cảm xúc
Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong:
- Kiểm soát cảm xúc.
- Giao tiếp nhu cầu.
- Thích nghi thay đổi.
Do đó có thể xuất hiện:
- Khóc kéo dài.
- La hét.
- Nằm ăn vạ.
- Đập đầu.
- Cắn tay.
Cần lưu ý rằng nguyên nhân thường liên quan đến khó khăn phát triển chứ không đơn thuần là thiếu kỷ luật.
Đặc Điểm Hành Vi Theo Độ Tuổi
Dưới 2 tuổi
Có thể xuất hiện:
- Ít cười đáp lại.
- Không chỉ tay.
- Không giao tiếp mắt.
- Không đáp ứng khi gọi tên.
2–3 tuổi
Thường gặp:
- Chậm nói.
- Không chơi giả vờ.
- Chơi lặp lại.
- Ít tương tác với bạn bè.
4–6 tuổi
Biểu hiện rõ hơn:
- Khó hòa nhập nhóm.
- Khó hiểu luật chơi.
- Hành vi cứng nhắc.
- Khó chuyển đổi hoạt động.
Tuổi học đường
Có thể gặp:
- Khó kết bạn.
- Khó hiểu cảm xúc người khác.
- Lo âu xã hội.
- Sở thích hạn chế.
Các Phương Pháp Can Thiệp Được Áp Dụng Trên Thế Giới
1. ABA (Applied Behavior Analysis)
ABA tập trung:
- Dạy kỹ năng mới.
- Giảm hành vi gây cản trở học tập.
- Tăng khả năng giao tiếp.
Ưu điểm
- Có nhiều nghiên cứu hỗ trợ.
- Có thể cá nhân hóa.
Hạn chế
- Cần thực hiện bài bản.
- Đòi hỏi sự phối hợp của gia đình.
2. Can thiệp ngôn ngữ trị liệu
Tập trung phát triển:
- Hiểu ngôn ngữ.
- Diễn đạt.
- Giao tiếp chức năng.
Ưu điểm
- Hỗ trợ trẻ chậm nói hiệu quả.
Hạn chế
- Cần thời gian dài.
3. Hoạt động trị liệu
Giúp trẻ:
- Điều hòa giác quan.
- Tăng khả năng tự phục vụ.
- Cải thiện vận động tinh.
4. Mô hình Denver (ESDM)
Can thiệp sớm thông qua:
- Chơi.
- Tương tác xã hội.
- Giao tiếp tự nhiên.
Đặc biệt phù hợp với trẻ nhỏ.
5. TEACCH
Tập trung:
- Cấu trúc hóa môi trường.
- Hỗ trợ trực quan.
- Tăng tính độc lập.
Lưu ý quan trọng
Mức độ hiệu quả phụ thuộc vào độ tuổi, mức độ khó khăn cách dạy trẻ tự kỷ, tần suất can thiệp và sự tham gia của gia đình.
Xem thêm:
Hướng Dẫn Phụ Huynh Hỗ Trợ Trẻ Tại Nhà
Bước 1: Quan sát và ghi chép hành vi
Ghi lại:
- Hành vi gì xảy ra?
- Khi nào xảy ra?
- Trước đó có điều gì xảy ra?
Điều này giúp tìm nguyên nhân.
Bước 2: Xây dựng lịch sinh hoạt ổn định
Nên duy trì:
- Giờ ngủ cố định.
- Giờ ăn cố định.
- Thời gian học và chơi rõ ràng.
Điều này giúp trẻ giảm lo âu.
Bước 3: Dạy giao tiếp thay thế
Ví dụ:
Thay vì la hét để lấy bánh.
- Dạy trẻ:
- Chỉ tay.
- Đưa tranh.
- Nói từ đơn.
Bước 4: Khen ngợi hành vi tích cực
Ví dụ:
- “Con ngồi học rất tốt.”
- “Con đã biết chờ đến lượt.”
- Khen ngay sau hành vi đúng.
Bước 5: Tăng tương tác mỗi ngày
Các hoạt động đơn giản:
- Chơi ú òa.
- Đọc sách tranh.
- Chơi luân phiên.
- Hát cùng con.
Ví dụ thực tế
Một bé trai 3 tuổi thường la hét khi muốn lấy đồ chơi.
Sau khi được dạy sử dụng cử chỉ chỉ tay kết hợp lời nói đơn giản trong nhiều tuần, số lần la hét giảm đáng kể và khả năng giao tiếp chủ động tăng lên.
Đây là ví dụ thực hành lâm sàng thường gặp, không phải kết quả áp dụng cho mọi trẻ.
Khi Nào Cần Đánh Giá Chuyên Môn?
Cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá nếu xuất hiện các dấu hiệu:
- Không đáp ứng khi gọi tên sau 12 tháng.
- Không chỉ tay sau 18 tháng.
- Chậm nói.
- Mất kỹ năng đã có.
- Ít giao tiếp mắt.
- Hành vi lặp lại kéo dài.
- Khó tương tác xã hội.
- Can thiệp sớm thường mang lại nhiều cơ hội phát triển hơn so với việc chờ đợi.
Tuy nhiên, việc đánh giá cần được thực hiện bởi đội ngũ chuyên môn có kinh nghiệm trong lĩnh vực phát triển trẻ em.
Khi tìm hiểu trẻ tự kỷ thường có hành vi nào, phụ huynh cần nhớ rằng các hành vi như ít giao tiếp mắt, chơi một mình, hành vi lặp lại, khó thích nghi với thay đổi hoặc phản ứng bất thường với giác quan là những đặc điểm thường gặp trong rối loạn phổ tự kỷ.
Tuy nhiên, không nên dựa vào một hành vi đơn lẻ để kết luận trẻ có tự kỷ hay không. Việc đánh giá cần được thực hiện bởi chuyên gia có chuyên môn.
Nếu cha mẹ nhận thấy con có nhiều dấu hiệu kể trên, hãy chủ động đánh giá phát triển càng sớm càng tốt. Phát hiện sớm và can thiệp phù hợp có thể giúp trẻ phát huy tối đa tiềm năng của mình trong tương lai.
Nguồn Tham Khảo Khoa Học
- CDC – Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder
- Năm: 2025 cập nhật
- https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms
- NIH – Autism Spectrum Disorder
- American Academy of Pediatrics (AAP) – Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder
- Năm: 2020
- https://publications.aap.org/pediatrics/article/145/1/e20193447
- National Autistic Society – What is Autism?
- Năm: cập nhật thường xuyên
- https://www.autism.org.uk
- Autism Speaks – Learn the Signs of Autism
- Năm: cập nhật thường xuyên
- https://www.autismspeaks.org
- WHO – Autism
- Năm: cập nhật thường xuyên
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism
